ELBİSTAN — Bir zamanlar Türkiye’nin en bereketli tarımsal üretim alanlarından biri olan Afşin-Elbistan Ovası’nda, 40 yılı aşkın süredir kömürlü termik santrallerin etkisiyle yaşanan çevresel ve toplumsal dönüşüm, TEMA Vakfı tarafından hazırlanan “Yavaş Ölüm” belgeseliyle gündeme taşındı. Belgesel, bölgenin doğasında, tarımsal üretiminde ve gündelik yaşamında meydana gelen değişimi, bölge halkının tanıklıkları ve belgeler üzerinden ortaya koyuyor.
Yönetmenliğini İlkay Nişancı’nın, uygulayıcı yapımcılığını Hakan Fıçıcı’nın üstlendiği belgesel, eylem-araştırmacı akademisyen Aslı Odman’ın anlatımıyla kömüre dayalı enerji üretiminin uzun vadeli sonuçlarına odaklanıyor. Bir anda yaşanan bir felaketten ziyade, yıllar içinde gündelik hayatın parçası hâline gelen ekolojik tahribatı ele alan yapımda; toprağın, suyun ve havanın değişimi, bölge halkının geçim kaynakları, sağlık sorunları ve gelecek kaygılarıyla birlikte işleniyor.
Kömürlü enerji üretiminin bedeli ovada hissediliyor
TEMA Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Deniz Ataç, belgeselin ortaya koyduğu gerçeklerden hareketle kömürün doğa ve insan yaşamı üzerindeki uzun vadeli etkilerine dikkat çekti.
Afşin-Elbistan’da yaşanan sürecin yalnızca çevresel tahribatla sınırlı olmadığını belirten Ataç, hava kirliliği ve doğal varlıklardaki değişimin bölge halkının sağlığını ve yaşam kalitesini de doğrudan ilgilendirdiğini ifade etti.
Kömürün çıkarılmasından enerjiye dönüştürülmesine kadar uzanan süreçte yaşanan işçi ölümlerinin de bu tablonun bir başka boyutunu oluşturduğunu belirten Ataç, enerji politikaları değerlendirilirken yalnızca üretilen enerjinin değil, üretimin doğa ve insan yaşamı üzerindeki sonuçlarının da dikkate alınması gerektiğini vurguladı.
Ataç, doğayı, insan sağlığını ve yaşam hakkını gözeten, iklim kriziyle mücadeleyi esas alan enerji politikalarına ihtiyaç duyulduğunu belirterek herkesi belgeseli izlemeye ve konuyu birlikte tartışmaya davet etti.
Türkiye’de kömürün bilançosu dikkat çekiyor
TEMA Vakfı’nın paylaştığı verilere göre Türkiye’de 69 kömürlü termik santral bulunuyor. Bunların 48’i linyit, 16’sı ithal kömür, 4’ü taşkömürü ve 1’i asfaltit yakıt kullanıyor.
2025 yılında yerli kömürün toplam elektrik üretimindeki payı yaklaşık yüzde 11 olarak açıklanırken, ithal kömürün kömür kaynaklı elektrik üretimindeki payı yaklaşık üçte iki düzeyinde bulunuyor.
Kömür ve linyit çıkarılan kayıtlı iş yeri sayısı 447, bu iş yerlerinde çalışanların sayısı ise yaklaşık 40 bin olarak veriliyor. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) istatistiklerine göre 2007-2025 döneminde iş kazalarında hayatını kaybeden madenci sayısı 826’ya ulaştı. Bu rakam, söz konusu dönemde yılda ortalama yaklaşık 43,5 madencinin yaşamını yitirdiğine işaret ediyor.
TEMA Vakfı, iş kazası sonucu ölüm verilerinin SGK’ya kayıtlı ve ölümü iş kazası olarak kesinleşmiş çalışanları kapsadığını, kayıt dışı çalışanların bu istatistiklere dâhil olmadığını belirtiyor.
Belgeselin ardından çevresel ve toplumsal etkiler konuşuldu
Belgesel gösteriminin ardından TEMA Vakfı Çevre Politikaları ve Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Eylem Tuncaelli’nin moderatörlüğünde söyleşi gerçekleştirildi. Söyleşide belgeselin ele aldığı çevresel ve toplumsal meseleler farklı perspektiflerden değerlendirildi.
Yönetmen İlkay Nişancı, belgeselin yalnızca izlenip bitirilecek bir yapım olmadığını belirterek birlikte izleme ve ardından konuşma süreçlerinin önemine dikkat çekti. Nişancı, insanların karşı karşıya oldukları sorunları tek başına düşündüklerinde çaresizlik hissedebildiğini, ortak deneyimlerin paylaşılmasının ise dayanışma ve çözüm arayışını güçlendirebileceğini ifade etti.
Belgeselin anlatımında yer alan Aslı Odman da söyleşide doğa, yaşam alanları ve sermaye arasındaki ilişkiyi değerlendirdi. “Yurt dediğimiz şey sudur, topraktır, ağaçtır; insanın ait olduğu yerdir. Sermaye değildir.” diyen Odman, yaşananları hatırlamanın ve geçmişte ortaya çıkan tehditleri yeniden değerlendirmenin önemini vurguladı.
Yavaş Ölüm, 6 Kasım’dan itibaren ücretsiz izlenebiliyor
İlk gösterimini Adana Altın Koza Film Festivali’nde yapan “Yavaş Ölüm”, daha sonra Elbistan’da bölge halkıyla buluştu. Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde de gösterilen belgesel; Ordu, Muğla, İzmir, Sinop, İstanbul, Tokat ve Konya’da izleyiciyle buluştu. Yapım, ilk yurt dışı gösterimini ise İspanya’daki Ecozine Film Festivali’nde gerçekleştirdi.
TEMA Vakfı, 6 Kasım itibarıyla YouTube kanalında ücretsiz olarak izlenebilen belgeselle, Afşin-Elbistan Ovası’nın ve burada yaşayan insanların hikâyesine daha geniş kesimlerin tanıklık etmesini amaçlıyor.
